05-02-06

ZONDAG 5 FEBRUARI 2006: de Kortrijkse jails

Op zoek naar tralies en dikke muren in de stad komen wij op veel onvermoede plekken terecht. Waar in Kortrijk werden en worden mensen opgesloten door de sterke arm van de wet? Ik heb het dan over de gevangenis - die niet meer bestaat, de amigo's van lokale en federale politie en de cellen van het justitiepaleis.
 
De gevangenis
 
Kortrijk heeft lange tijd een echte gevangenis gehad. Na de demping van de stadsgracht bouwde men in de nieuwe stationsbuurt in 1854-56 een cellulaire gevangenis naar het voorbeeld van de Amerikaanse jails. Het was een imposant gebouw in baksteen en natuursteen, met kantelen en stijlelementen die herinnerden aan de romaanse en gothische stijl. Er waren 110 celllen gegroepeerd in vleugels rond een area (binnenplein). Architect was Joseph Dumont, een aanhanger van de neo-gothiek, die eveneens de gevangenissen van Leuven en van Vorst en Sint-Gillis ontwierp. Die gevangenis stond waar nu het enorme, moderne gebouw van het muziekconservatorium staat, met een gevel gericht naar het Casinoplein.
 

 

De gevangenis werd grondig vernield in twee van de zwaarste geallieerde bombardementen op Kortrijk. Bij het luchtbombardement van 26 maart 1944 kwamen meer dan 70 gevangenen en enkele cipiers om het leven. Verschillende politieke gevangenen die de ontploffingen overleefd hadden, namen de gelegenheid te baat om te vluchten. Wat overbleef van de gevangenis kwam nogmaals onder vuur te liggen bij het zwaarste bombardement op Kortrijk, op 21 juli 1944.

 

 
Van die gevangenis vind je niets meer terug. Met een beetje inlevingsvermogen kan je het immense Conservatoriumplein beschouwen als een nog niet herstelde bommenkrater in het stadsweefsel. Maar het stadsbestuur loopt te broeden op plannen om er eventueel een pendelaarsparking annex stedelijke bibliotheek te bouwen.
 
Hoog Klooster
 
Evenwel is de Kortrijkse gevangenis pas op 30 september 1946 opgeheven door Justitie. De Duitse bezetter maakte een alternatieve gevangenis van het Hoog Kloosterke, het slotklooster van de Karmelietessen aan de Kring. Na de bevrijding bleef het Hoog Klooster nog een tijdlang in gebruik als gevangenis van de Belgische staat. 
 
 

 
De zusters zelf moesten verhuizen naar het klooster van het Sint-Niklaasinstituut in de Voorstraat. Het Hoog Klooster dateert van 1664 en werd gebouwd tegen de zin van het stadsbestuur, dat van oordeel was dat er in Kortrijk al genoeg kloosters waren. De contemplatieve nonnen werden ook belaagd door de verlichte Oostenrijkse keizer Jozef II, die het een nutteloze instelling vond. Na de aanhechting van onze streken bij het revolutionaire Frankrijk werd het klooster openbaar verkocht. Toch kwamen de nonnen weer, in 1800.
 

 
Het kloostergebouw bestaat nog altijd, met inbegrip van een hoge muur in de Langebrugstraat en tralies voor de vensters aan de Kring. De poort die leidt naar het voorkoertje, staat meestal open. Heel bijzonder is een stenen trap die doodloopt tegen een muur. De enige toegang waarnaar die trap leidt is een hoge gleuf van waarschijnlijk een brievenbus. Een sprekender illustratie dat dit een slotklooster is, bestaat er wellicht niet. 
 

 
Soms staat, onder het beeld van Sint-Jozef, ook de poort van de monumentale kapel open. Als je geluk hebt, hoor je achter een betralied raam hemelse vrouwenstemmen religieuze liederen zingen.
 
Amigo's
 
Hoewel er geen echte gevangenis meer is in Kortrijk, zijn er in de stad nog plaatsen waar mensen worden opgesloten. Zo beschikken zowel de lokale politie als het federale korps over cellen, in flikkentaal amigo's geheten of 'doorgangscellen'. In het commissariaat in de Oude Vestingsstraat, met doorgang naar de Jan Persynstraat, zijn er een tiental cellen. Overigens bestond er precies op die plek al een 'huys van correctie/maison de réclusion' vanaf 1735, dat in 1807 (Hollandse tijd) het statuut kreeg van stadsgevangenis.
 
De politiecellen zijn nogal ongelukkig gelegen in een gang die slechts te bereiken is na passage door het permanentielokaal. Arrestanten die door het dolle heen zijn, durven wel eens wild om zich heen stampen. Begeleid die woestelingen maar eens zonder schade over een geaccidenteerd parcours met een trap bij de ingang van het commissariaat, verschillende deuren, een bemeubeld lokaal, enzovoort.
 

 
De cellen zitten achter ferme blauwgeschilderde deuren met een vensterluikje. Bij de politie zelf klaagt men over de propere maar verouderde cellen. Het is geen sinecure om in die omstandigheden de menswaardigheid in acht te nemen. Overigens is dat geen uitsluitende Kortrijkse toestand. Het Vast Comité van Toezicht op de Politiediensten, het Comité P, stelde in opeenvolgende inspecties vast dat veel celcomplexen niet voldoen aan elementaire comfort- en veiligheidvereisten.
 

 
De Politiezone Vlas is niet van plan nog veel investeringen te doen voor de renovatie van haar opsluitcellen. Binnen afzienbare tijd bouwt de zone, in samenwerking met de federale politie, een nieuw gebouw aan de westelijke binnenring, in de omgeving van het nieuwe rechtsgebouw in de Beheerstraat. Men hoopt er volgens de hedendaagse normen gezamenlijke cellen in te richten voor beide politiekorpsen. Die cellen zouden ook gebruikt kunnen  worden bij de werkzaamheden van het strafgerecht.
 
Rijkswachtkazerne
 
Ook in de Rijkswachtkazerne, het blok tussen de Boudewijn IX-laan, de Rijkswachtstraat en de Zwevegemsestraat, waar nu nog de federale politie huist, zijn mogelijkheden om mensen op te sluiten. Het is een gebouw van 1927 met gevels in Vlaamse neo-renaissancestijl, dat evenwel verschillende keren werd verbouwd. Het hele bouwblok van de rijkswachtkazerne is omringd door een imposante muur.
 
 

 
In het natuurstenen 'soubassement' van de gevels van het gebouw Boudewijn IX-laan nr. 1 tref je keldervensters aan achter stevige tralies. De cellen bevinden zich evenwel niet in de kelder, maar geven aan de achterkant van het gebouw uit op het binnenplein. Als er grote groepen tegelijk opgesloten moeten worden, bij uit de hand gelopen betogingen bijvoorbeeld, gebruikt men soms de garages rond hetzelfde plein.
 

 
Wellicht wordt het rijkswachtgebouw verkocht op het moment dat de federale politie zijn intrek neemt aan de westelijke ring. Zou dat geen geschikte locatie zijn voor een project van sociale woningbouw, waarbij in de mate van het mogelijke de waardevolle architectuur wordt gerespecteerd?
 

 
De 'kasten' van het Justitiepaleis
 
Er is nog een plaats waar mensen worden opgesloten: in de cellen van het Justitiepaleis, Henri Nolfstraat. Verdachten in voorhechtenis worden er in bewaring genomen tot ze voor de strafrechter of de procureur kunnen verschijnen. Het merkwaardige gebouw van 1958, opgericht na de brand die het vorige paleis verwoestte in 1946, is grondig beveiligd met tralies voor de vensters. Een elektronisch bediende stalen achterpoort maakt het onmogelijk om daarlangs binnen te breken of te ontsnappen bij overbrenging met de celwagen.
 

 
Ook de cellen van het Justitiepaleis zijn niet ideaal. In november 1993 werd in ons land een onderzoek gedaan naar de omstandigheden van opsluiting in gerechtshoven door het Europees Comité ter Voorkoming van Foltering en Onmenselijke en Vernederende Behandeling of het CPT (Commission pour la prévention de la torture). Het rapport was niet eenduidig positief. Ik weet niet of de Kortrijkse gerechtshofcellen nu al een betere beoordeling zouden krijgen.
 

 
Op 6 juni 1996 ondervroeg senator Fons Vergote, VLD, toenmalig minister van Justitie Stefaan De Clerck over die cellen. Hij zei dat er in het Kortrijkse gerechtshof 'ontolereerbare zaken' gebeurden: "Verdachten die het gerechtshof binnenkomen, worden er in afwachting van het verschijnen voor het hof, de raadkamer of ondervraging, opgesloten in een soort kast, waarin ze soms tot 5 à 6 uur lang moeten blijven zitten".
 

 
In zijn antwoord citeerde de minister, thans burgemeester van Kortrijk, de procureur des Konings, die hem verzekerde dat de geschetste toestand niet klopte. Volgens de procureur waren het geen kasten, maar cellen. Nu, persoonlijk heb ik in mijn woelige studentenjaren kennis gemaakt met die 'cellen'. Hoe beschrijf je een houten doos met de afmetingen van een klein toilet, zonder venster en met als enige luxe een houten bank? Volgens mij is dat inderdaad veeleer een kast dan een 'cel'. Maar intussen zouden van twee 'cellen' één gemaakt zijn.
 
Het nieuwe gerechtsgebouw
 

 
Ook Stefaan De Clerck gaf toe dat "het inderdaad om kleine ruimten gaat en dat het niet aanvaardbaar is deze cellen nog veel langer te gebruiken""Bij de bouw van het nieuwe gerechtsgebouw in Kortrijk zal dit probleem dan ook definitief worden opgelost" beloofde de minister van Justitie. Zijn voornemen is door zijn opvolgers niet gerealiseerd. Er is inderdaad een bezienswaardig nieuw gerechtsgebouw gerealiseerd, een ontwerp van Stéphane Beel en Alain Bossuyt, in de Beheerstraat. Maar daar vind je wel tralies om het gebouw te beveiligen, maar geen cellen.
 

 
Laat ons hopen dat in het nieuwe politiegebouw aan de westelijke ring wel de nodige menswaardige cellen worden ingericht. Intussen heeft onze tocht door al die interessante locaties van penitentiair Kortrijk ons de stad weer eens vanuit een ander oogpunt laten zien.

 

 

12:43 Gepost door Marc Lemaitre | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.