07-05-06

ZONDAG 7 MEI 2006: het klokkenspel van Kortrijk

De ene beiaard is de andere niet. Kortrijk heeft niet een maar twee klokkenspelen. Maar de beiaard die ons de schilderachtigste weg naar Izegem toont, heeft met klokkengebeier niets te maken. En de beiaards in Bellegem evenmin. Van onvermoede hoekjes gesproken!

Op de beiaardstoel van de Halletoren op de Kortrijkse Grote Markt staat in gouden letters: 'Musica laetitiae comes, medicina dolorum' - de muziek brengt vreugde en verzacht pijn. Het is een populaire spreuk uit de renaissance, te vinden op menig spinet, clavecimbel of vroege piano. Het zou kunnen laten vermoeden dat de beiaard in de Halletoren een instrument is met een eerbiedwaardige ouderdom. Maar dat is hij niet. Hij heeft een oudere broer: de beiaard in de toren van de Sint-Maartenskerk.

Manten en Kalle

Toch heeft ook het klokkenspel op de Sint-Maartenstoren iets te maken met de Halletoren. Zijn oudste klokken hingen immers eerst in de Halletoren, het belfort van Kortrijk, werelderfgoed volgens de UNESCO. Maar zij werden er in 1519 uit verwijderd omdat de Halletoren dreigde in te zakken onder zijn eigen gewicht. De Halletoren, die boven de eerste lakenhallen uit troonde, werd afgetopt; zijn spits en bovenste verdieping moesten eraan geloven. De Halletoren werd verstevigd met een zware steunbeer, en kreeg een nieuwe bedaking, met de centrale top en de vier hoekspitsen die hij nog altijd heeft. De Halletoren behield één klokje: het brand- of galgeklokje of het negenuurklokje dat het begin en het einde van de werkdag aankondigde.

Halverwege de zestiende eeuw maakten de hallezalen rond de toren plaats voor huizen. Het stadsbestuur gaf financiële steun aan de bouwers - of hoe bouwpremies al eeuwenlang bestaan. In 1897 werden ook die huizen en winkels gesloopt. Ze moesten plaatsmaken voor een plan om in het midden van de Grote Markt het Kortrijkse postkantoor te bouwen. De geplande afbraak van de toren zelf kon slechts op het nippertje onder druk van de publieke opinie tegengehouden worden.

In zijn gloriejaren, in de tijd van de Guldensporenslag, was het klokkenspel op de Halletoren vermaard in heel Europa. Het was verbonden met een uurwerk met een uurslager, Manten genaamd. Toen de Bougondische hertog Filips de Stoute, na de slag van Westrozebeke in 1382, Kortrijk plunderde, namen zijn genietroepen heel behoedzaam dat befaamde mechanisme mee en plaatsten het op OLV-kerk in Dijon, waar het nog altijd te zien is.

In 1395 kreeg de Halletoren een nieuw uurwerk met een houten beeld dat de uren sloeg 'met de vuste' op de klok. De toen bekende klokkengieter Jan de Leenknecht (van Harelbeke) goot de uurslagklok die in 1519 mee verhuisde naar de Sint-Maartenstoren en daar tot de torenbrand van 1862 de uren sloeg. 

In 1424 kreeg Manten op de Halletoren gezelschap van 'een Mantine om te slane up de clocke'. Zij zou al vlug als 'Kalle' de geschiedenis ingaan. Het ijverige gezinnetje verdween na de amputatie van de Halletoren, maar bleef voortleven in de folklore. In 1961 werden dan ook twee nieuwe uurslagers op de toren geplaatst: de gouden Manten en Kalle. Jacques Sergeys voegde er vier klokjes aan toe.

Stadsbeiaard op de Sint-Maartenstoren

Na de verhuis van het klokkenspel van de Halletoren naar de Sint-Maartenstoren werd het stelselmatig uitgebreid. Tussen 1546 en 1549 leverde Jan Wagheweys acht klokken en drie 'schellen' en er werden nog twee klokjes aangekocht in Oudenaarde. Het is mogelijk dat al die klokken toen al bespeeld werden als beiaard. Hoe dan ook, in 1570 duikt de naam op van de eerste bekende beiaardier, 'klokkenist' van onze stad: Jan du Pierre (met de toepasselijke bijnaam: Cloquette). Zijn opvoplger was Pieter Van Schellebrouc (die heel oneerbiedig 'blende pierken' werd genoemd).

In 1741 werd het klokkenspel voorzien van een mechanisme dat op bepaalde tijdstippen automatisch een liedje speelde op de klokken.

De hele carillon ging jammerlijk teniet op 7 augustus 1862, omstreeks 15 uur; de bliksem zette de toren in vuur en vlam. Slechts twee klokken kon men uit de asse recupereren. In de catastrofe verdween eveneens de oude uurklok Victor (1.724 kg) van het vroegere stadsuurwerk van de Halletoren, nog gemaakt door Jan de Leenknecht in 1395.

Pas in 1875 werd de torenspits herbouwd. Bij klokkengieter Sévérin Van Aerschodt werden 47 klokken besteld voor de eigenlijke beiaard. Ook werden vier van de zes luidklokken ingeschakeld. De inrichting werd toevertrouwd aan François De Flandre. De nieuwe beiaardklokken werden in 1880 in Leuven gegoten. Heel vooruitstrevend werd een Smulders-klavier aangekocht; het beste wat toen op de markt was.

De nieuwe beiaard werd feestelijk ingespeeld op zaterdag 21 augustus 1880. Pierre Callens werd de eerste beiaardier. Hoewel de beiaard in verval geraakte, werd hij na de tweede wereldoorlog nog regelmatig bespeeld door de organist van de St.-Maartenskerk, Albert Van Haute, bij wie de helft van Kortrijk solfège heeft gevolgd.

Uit noodzaak kwam er in 1974 een grote beiaardrestauratie. De klokken zijn herschikt, en een nieuw klavier, met korte verbindingen, maakt het mogelijk meer controle in het beiaardspel te steken. Een nieuw (elektrisch) automatisch spel is gekoppeld aan het elektrische torenuurwerk. Bij die restauratie, uitgevoerd door klokkengieter Jacques Sergeys (Leuven) en het constructiebedrijf Clock-o-Matic (Herent), werden al de beiaardklokken ter gieterij gereinigd en bijgestemd of hergoten.

Sindsdien telt de Kortrijkse beiaard opnieuw 49 klokken op basis van de grootste en zwaarste Bes-klok van het land. Voor de kenners: de klokken zijn niet-transponerend aan het klavier gekoppeld; de klaviertoets is de werkelijke toon. Ook in die zin is de beiaard van de St.-Maartenstoren de zwaarste (niet-transponerende) beiaard van het land.

En opnieuw een klokkenspel op de Halletoren

Maar de reputatie van het klokkenspel van Kortrijk blijft toenemen. In 1994 ging de Kortrijkse Verzekering, intussen opgekocht door AXA-Belgium, over tot een opmerkelijke geste: de schenking van een volwaardige vieroctaafsbeiaard voor de Halletoren. Daarmee heeft Kortrijk een zeldzame weelde op beiaardgebied. Naast de bestaande en unieke Van Aerschodtbeiaard van de Sint-Maartenstoren telt de nieuwe beiaard van de Halletoren 48 klokken.

Koninklijke Eijsbouts, de befaamde Nederlandse gieterij uit Asten, die de voornaamste Hemony-beiaarden in Nederland en Vlaanderen restaureerde (Mechelen, Antwerpen ,Gent, Amsterdam, enz.) goot de nieuwe klokkenreeks. De inrichting is ook hier van Clock-O-Matic uit Holsbeek. Benevens de beiaardinrichting met het klassieke stokkenklavier, leverden zij ook een computergestuurd automatisch spel. Daardoor wordt het mogelijk een perfecte synchronisatie te bereiken met het automatisch spel van de St.-Maartenstoren. Zo krijgt men als het ware beiaard in stereo.

Vooraleer de nieuwe klokkenreeks werd gegoten, werd een klankanalyse uitgevoerd op de klokken van de Sint-Maarten. Op basis van die gegevens zijn de Halletoreklokken gegoten waardoor beide instrumenten ooit (na herstemming van de klokken van de St.-Maartenstoren) harmonieus zullen samenklinken. De twee beiaarden hebben eenzelfde kern van drie octaven.

Stadsbeiaardier Frank Deleu zou zijn weelde niet opkunnen, mochten beide instrumenten in goede staat zijn.

Cafés De Beiaard

Tot voor kort was er op de Grote Markt nog een derde beiaard: café De Beiaard, in 1996 omgedoopt tot café Leffe. Voorheen was het de zaak van wereldkampioen Briek Schotte. Als je de gevel van de zaak, Grote Markt 3, eens goed bekijkt, zie je dat het in feite de helft is van een groter pand. Het grotere pand, samen met Arte op nr. 3A, was tot aan de Franse revolutie het Kasselrijhuis, de zetel van het feodale streekbestuur. Maar zelfs in die tijd mocht de 'conchierge' van het Kasselrijhuis een herberg uitbaten. De uitbaters kregen er grootheden over de vloer zoals de Franse zonnekoning, Louis XIV en keizer-koster Jozef II.

Dat die zaak een tijdlang naar de beiaard werd genoemd, is niet verwonderlijk. Op het terras van het café is het heel aangenaam te luisteren naar de zomerse beiaardconcerten op maandagavond. Maar er waren ook cafés in Bellegem en Heule die de naam beiaard droegen, zonder dat je daar ook maar een klank van het Kortrijkse klokkenspel kon horen. Wat zit daar achter?

Baaierd

Zo waren er in de Doornikserijksweg, in de Geuzenhoek bovenaan de Katteberg zowel een café Den Beyaert als een zaak Den Hogen Beiaard. Over de Katteberg had ik het vroeger al.

In Heule, op het kruispunt van de Sint-Katharinastraat (leidend naar het gehucht Sente), de Wittestraat en de ... Beiaardstraat, was vroeger de herberg De Beiaard. Op de gevel van het tot woning verbouwde pand is de naam aangebracht in natuursteen.

Stond er misschien een klokje op het dak? Of waren het afspanningen waar paarden ter beschikking waren. Beiaard is namelijk ook een oude Vlaamse naam voor een roodbruin paard. Denk aan 't Ros Beiaard van de Vier Heemskinderen. Het zou ook een vervlaamsing kunnen zijn van het Franse 'bayart', straatzanger. In dat geval zouden het cafés zijn geweest waar ooit variété werd aangeboden.

Mij lijkt nog een andere verklaring aannemelijk. Zou 'beiaard' niet een streekvervorming kunnen zijn van het woord 'baaierd'? Dat oud-Nederlandse woord betekende passantenhuis, nachtasiel, gelagkamer, in feite dus: herberg. Nu, zowel in Heule als in Bellegem lagen die zaken aan een oude verbindingsweg van Kortrijk naar een andere stad. Toen de mensen nog te voet moesten reizen, zullen er ongetwijfeld velen hebben aangeklopt voor een verfrissing of een slaapplaats.

Beiaardstraat

En dan is er nog de Beiaardstraat in Heule. Die tamelijk onbekende, smalle weg in de noordelijke kop van groot-Kortrijk is meer dan het bezoeken waard. Het is om te beginnen een zeer lange straat. De Beiaardstraat begint aan voormeld kruispunt met de Sint-Katharinastraat maar omvatte vroeger ook de Wittestraat. Over de gemeentegrens loopt de weg verder in Lendelede waar hij ook Beiaardstraat heet. En als men Lendelede over de Beiaardstraat heeft doorkruist, komt men in Izegem op een veldweg met eveneens de naam Beiaardstraat. Dat wijst erop dat het een zeer oude weg is, misschien wel de oudste verbinding tussen Heule en Izegem. In Izegem staat de naam Den Beyaerd al in een document van 1617. In Heule vermeldde iemand de 'Beijaert straete' in 1760.

Op dat parcours van zowat 12 km ligt zoals gezegd de oude afspanning De Beiaard, tussen Heule en Sente. Is de straat genoemd naar de herberg of kreeg de herberg de naam van de straat? Feit is dat ook in Izegem ooit op die weg een herberg lag met de naam 'Den Beyaerd' (nog vermeld in 1846). Ook naar die herberg zou de straat genoemd kunnen zijn. Wie zal het zeggen?

Koekoek

Het loont de moeite de Beiaardstraat over zijn volle lengte af te fietsen of te lopen. Je snijdt het licht glooiende open landschap in het noorden van Kortrijk middendoor. Het is een kronkelige weg met afwisselende vergezichten en met volop kleine landschapselementen. Ergers halverwege bots je op een merkwaardige knotlinde.

Prachtige eeuwenoude hoeven en 'kortwoningen' (landelijke arbeidershuisjes) trekken de aandacht. In de verte ligt als bekroning van al dat moois Heulebos.

Vergeet op het Lendeleedse stuk niet even af te stappen bij de monumentale 'ast' (chicoreioven) van de hoeve 'Zomerland'.

En wat moeten wij denken van de naam van de gewezen herberg 'De koekoek' op de kruising met de weg van Lendelede naar Sint-Eloois-Winkel? Ook een 'passantenhuis'?  

Onderweg valt het op dat de landbouwers hun traditionele activiteiten zoals akkerbouw en veeteelt proberen uit te breiden met groententeelt, al dan niet in serres, en fruitteelt.

De Beiaardstraat loopt in Izegem dood op de Rijksweg, maar niets belet je om die vierbaansweg met enige doodsverachting over te steken en een bezoek te brengen aan de borstelmakersstad.

Over de Kortrijkse beiaards, een zeer gedocumenteerde website: http://www.kortrijk.be/beiaarden

 

 

00:45 Gepost door Marc Lemaitre | Permalink | Commentaren (2) |  Facebook |

Commentaren

Un bonjour de Waterloo

Gepost door: | 07-05-06

Waterloo Napoleon ging er ten onder, maar er is nog zoveel meer te zien. Met een persoonlijk wandeldagboek, fotoapparaat immer in aanslag, laat een enthousiaste inwoner van Waterloo ons de mooiste plekjes van zijn stad zien. Klik op de URL van de voorgaande reactie.

Gepost door: marc | 08-05-06

De commentaren zijn gesloten.