01-10-06

ZONDAG 1 OKTOBER 2006: de Watermeulen, een dorp met verschillende gezichten

wm1

Het was in oeroude tijden de eerste stopplaats voor wie van Kortrijk naar Brugge trok: de oversteek en later de brug over de Heulebeek. Van diezelfde beek maakten de heren van Heule gebruik om er een watermolen in pacht te laten draaien. Het dorp dat daarrond ontstond, gelegen op de grens van drie gemeenten, heeft zich nooit ontwikkeld tot zelfstandige gemeente, wel tot een parochie. Intussen is het dorp veranderd in een groene voorstad van Kortrijk, maar je vindt er nog veel onvermoede schilderachtige hoekjes, die tonen hoe het vroeger was.   

Oeroud dorp

De Watermeulen (Watermolen in bijgeschaafd Nederlands) was voor de fusie van de gemeenten in 1976 een groot gehucht, dorp eigenlijk, op de grens van de gemeenten Heule en Kuurne en stad Kortrijk. Sindsdien behoort het integraal bij 'groot'-Kortrijk. In 2004 is een groot deel van de dorpskern beschermd als monument. En met reden: het is het meest authentieke dorpje dat je op het grondgebied van Kortrijk kunt bezoeken. De tijd heeft er stilgestaan sinds de 19de eeuw.

wm8

Samen met de vallei van de Heulebeek, die niet altijd fris riekt maar wel zeer schilderachtig meandert, en enkele mooie nieuwe wijken vol bloemen en planten, is de Watermolen zeker een bezoek waard. En een verleden met verschillende brouwerijtjes leeft voort in een keuze van stemmige dorpscafés.

Hoewel het nooit een zelfstandige gemeente is geworden, is het dorp oeroud. Het is ontstaan bij de kruising van de heirweg van Kortrijk naar Brugge en de Heulebeek, die in vroeger tijden een bevaarbare waterloop was (dat zal wel met platbodems geweest zijn). Precies daar heeft de Heulebeek een wat groter debiet, achter de samenvloeiing met haar zijriviertje, de Vlaanderenbeek. Daarvan is gebruik gemaakt om er de watermolen te bouwen waaraan de nederzetting zijn naam dankt. Een derde factor voor het ontstaan van een dorp was dat de heirweg zich net daar splitste in een weg naar Brugge en een andere weg naar Izegem.

wm3

Heirweg naar Brugge

Tot 1750 passeerde de hoofdweg van Kortrijk naar Brugge door de Watermolen. Landvoogd Karel van Lorreinen liet toen een nieuwe weg bestraten die nu nog altijd de Brugsesteenweg is. Aangezien de weg door de Watermolen zich daar vertakte, werd hij sindsdien meestal de Izegemsestraat genoemd.

wm14

De oude weg naar Brugge volgde na de Watermolen het tracé van de weg die nu de Heirweg is. Stel je bij de term 'hoofdweg' geen autostrade voor. Die wegen waren heel smal, en dat kun je nog waarnemen bij het begin van de Heiweg in de Watermolen.

wm20

Banmolens

De heren van Heule, trawanten van de graaf van Vlaanderen, kregen van hun opperhoofd het recht om alle graan in de 'heerlijkheid' (wingewest) Heule te laten malen in hun molens. Dat recht werd in het middeleeuwse recht het "vry molayge" genoemd en de molens die daarvoor werden gebruikt "banmolens". Het was voor de boeren die het ongeluk hadden in de heerlijkheid te wonen, een zware last.

In Heule waren er twee banmolens, een watermolen op de Heulebeek en een windmolen op de plaats waar nu het plantsoen is van het begin van de Molenstraat aan de Izegemsestraat. Natuurlijk was het uitgesloten dat de heertjes van Heule - op het laatst graaf d'Ennetière - hun edele handen zouden vuilmaken: zij verpachtten de tuigen tegen grof geld (of tegen een deel van het meel). Wind- en watermolen werden altijd samen verpacht.

De windmolen was een staakmolen. In 1887 waaide hij om. Molenaarszoon Georges Dutoict schoot daarbij het leven in.

De watermolen staat al vermeld in officiële documenten van 1284. Hij bleef in dienst tot 1942, toen de laatste molenaar, André Vanhoutte overschakelde op elektrische drijfkracht. Vandaag zou men de oude watermolen koesteren als industriëel erfgoed, maar halverwege de vorige eeuw zag men het nut van het bewaren niet in. In februari 1955 werd het ijzeren rad opgekocht en afgebroken door de 'oudijzermarchands' Casier van Zwevegem en Arseen Vandenbroucke van de Watermolen zelf. Het molenbedrijf werd helemaal stopgezet in 1977.

wm13

Ik wil mijzelf niet in de geschiedenis van de Watermolen wringen, maar enkele jaren geleden stelde ik in de gemeenteraad (in commissie, bij de bespreking van de vernieuwing van het brugje ter hoogte van de watermolen) voor om de restanten van de molen in het metselwerk van de oevers zorgvuldig te bewaren. Wie weet dat men ooit de middelen zou vinden om de watermolen te restaureren. Men heeft mij niet gevolgd.

Ik blijf ervan overtuigd dat een draaiend rad in de Heulebeek een toeristische troef zou zijn. We zouden er wat groene elektriciteit mee kunnen opwekken. En bovendien zou het wat meer zuurstof in het beekwater brengen, wat gunstig zou zijn voor de geur.

Intussen kun je er wel nog een stuk oeverwand in gerecupereerde natuursteen zien maar niets mee van de aanvoergeul en het gat waarin de spil van het rad zat. Wel ligt de bedding van de Heulebeek daar vol stenen en je kunt, als je goed kijkt, nog een aanzet opmerken van de ronde geul waarin het waterrad draaide.

Parochie

Kerkelijk is de Watermolen wel een entiteit geworden, zij het laat in de geschiedenis. Op 'Watermeulen Plaetse', het verbrede deel van de Watermolenwal, stond ooit een kapelletje, voor het huis der kinders Nuyttens, die een van de vele brouwerijen van de Watermolen uitbaatten. Het was gewijd aan Sinte Godelieve, aanroepen tegen keel- en oogziekten. 

wm7

Bij een verbouwing van het brouwershuis stond de kapel in de weg. Het beeld kreeg een nieuwe plaats in de grote kapel, met de afmetingen van een kerk, die de vrome Ursula Dinnecourt in 1868 liet bouwen op hetzelfde pleintje. De moeder van Ursula, weduwe Dinnecourt-Carpentier had in 1845 de aanpalende kloosterschool opgericht.

Eerst werd het dorp rond de kapel van Sint-Godelieve (zowel het Heulse deel als dat van Kortrijk en dat van Kuurne) bij koninklijk besluit van 1886 erkend als annexe van de parochie van Heule-kerke, met een eigen priester. In 1907 werd dan een volwaardige parochie Sint-Godelieve opgericht. Een jaar later werd wat verderop aan de Watermolenwal een eigen kerkhof geopend. Het schilderachtige kerkje met de neo-barokke toren is enkele jaren geleden grondig vernieuwd, nadat het gebouw was uitgebrand bij herstellingswerken.

 

wm6

Monument van een dorp

Bij ministerieel besluit van 30 april 2004 (Vlaams minister Paul Van Grembergen, spirit) werd een groot deel van de dorpskern van de Watermolen beschermd als monument.

wm18

Niet minder dan 22 arbeidershuisjes uit de 19de eeuw (of ouder?) in de Izegemsestraat en de Heirweg zijn sindsdien erkend als monument. In de motivatie van het besluit wordt gezegd dat het een gaaf bewaard geheel is in het centrum van een gehucht. De eenheid wordt niet doorbroken door nieuwbouw die uit de band springt.

wm4

De minister laat zijn bewondering blijken in het ... latijn: "het dorp is een representatief voorbeeld van 'architectura minor' (bescheiden bouwkunst)". In heel het Vlaamse land zijn nog weinig dergelijke dorpskernen te vinden met arbeidershuisjes met witgekalkte of witgeschilderde gevels, veelal met goed bewaard schrijnwerk, beluikte ramen en ramen met 'roedeverdeling' (onderverdeeld in kleine ruitjes).

wm17

Een bijzondere vermelding verdienen de huisjes Heirweg 255-271, die aanleunen tegen de omvangrijke Watermolenhoeve (vroeger op het grondgebied Kuurne en daarom veel te weinig bestudeerd door Heulse geschied- of heemkundigen). Die huisjes vormen een prachtig voorbeeld van een beluikje in landelijke context, aldus het beschermingsbesluit.

wm5

Behalve die beschermde huisjes in de onmiddellijke omgeving van de vroegere watermolen en de brug kun je ook nog op andere plaatsen in het dorp dergelijke bebouwing aantreffen. Zij het dan in veel slechtere toestand, zoals in de Iepersestraat en verder in de Heiweg.

wm19

In het begin van de Bozestraat staan er nog een paar piepkleine, waarschijnlijk door de eerste bewoners zelf gebouwde woningen, heel wat dieper dan de straat, in de winterbedding van de Heulebeek. Zij getuigen van een heel andere visie op ruimtelijke ordening en rooilijnen in vroegere tijden.

wm9

Ook beschermd is het voormalige molenaarshuis, Watermolenwal 11. Dat mag niet verward worden met het molenhuis waarin het watermolenmechanisme zat. Dat molenhuis in in 1979 door stad Kortrijk aangekocht en zeer doorgedreven verbouwd als jeugdlokaal voor Chiro Tsjoef.

molenaarshuis

Het molenaarshuis aan de overkant van het straatje wordt in het beschermingsbesluit omschreven als een goed bewaard 19de-eeuws molenaarshuis met bijhorende opslagplaats, gelegen op een site waarvan de oorsprong minstens teruggaat tot in de 13de eeuw. Het huis is typisch voor de burgerij van honderdvijftig jaar geleden: een dubbelwoning van vijf traveeën en twee bouwlagen, die de rijkdom en de status van de bewoners moest aantonen.

Naar verluidt, ligt op de parking op de andere oever van de Heulebeek een originele molensteen uit de vroegere maalderij Vanhoutte.  

Wijken in de bloemetjes

Een volkscafé op de hoek van de Bozestraat met de Izegemsestraat draagt de fiere naam 'Ons Dorp'. Maar de Watermolen omschrijven als een dorp, is een beetje geforceerd.

wm12

De nederzetting sluit al eeuwenlang aan bij de noordelijke lintbebouwing rond de Izegemsestraat van stad Kortrijk. Er was en is als het ware meer open ruimte tussen de Watermolen en Heule dan tussen de Watermolen en de Kortrijkse wijk Overleie. In het Kortrijkse deel van de Izegemsestraat stoot je trouwens op 16de eeuwse bebouwing, beschermd maar jammergenoeg leegstaand en zonder herbestemming.

Het dorp heeft intussen de allures van een riante voorstad van Kortrijk gekregen, door verschillende verkavelingen sinds de jaren 70. Het zijn buurten geworden zonder doorgaand verkeer, met een weelde aan groen. De Waterhoek bijvoorbeeld is een straat die gerust mag meedingen in de competitie van de meest bebloemde woonstraat. Openbaar groen en kleurrijke voortuinen steken er mekaar naar de kroon.

wm2

Een bijzondere vermelding verdient het Ringerf, een woonbuurt met in de Iepersestraat de enige toegang voor wagens. Het is een realisatie van Immobiliën Vennootschap van België, met kavels waarop vanaf 1982 werd gebouwd. De straatjes, die alle genoemd zijn naar een oud ambacht, geven er uit op een binnenpleintje, het Neringenplein. Dat pleintje is uitgewerkt als een stemmige boomgaard op een gazon, zoals je er ooit wel moet aangetroffen hebben nabij de hoeven in de omgeving. Opvallend op de Watermolen is dat de verkavelingen bijna geen alleenstaande woningen bevatten; het gaat meestal om koppelbouw of rijwoningen met voortuintjes.

wm10

De 'ring' waarnaar de naam Ringerf verwijst, is het Ring Shopping Center aan de overkant van de Heulebeek. De wijk is ermee verbonden door een voetgangers- en fietsersbrugje. Het is een van de voordelen van op de Watermolen te wonen: je hebt er de grootste keuze aan winkels en grootwarenhuizen op loopafstand.

ring1

Kuurne

Nochtans wordt dat voordeel in Kortrijk niet zo geapprecieerd. Het handelscomplex wordt steevast Shoppingcenter Kuurne genoemd, hoewel het sinds de fusie Kortrijks grondgebied is. Omdat men bang was van de concurrentie met de winkels in de binnenstad, heeft het stadsbestuur nimmer enige inspanning gedaan om het Ring Shoppingcenter te integreren in het Kortrijkse commerciële leven. Ten onrechte, vind ik persoonlijk. Het is er nu, maak er dan een troef van!

Het is natuurlijk een beetje schokkend als je, kuierend op het prachtige pad tussen de Watermolen en het Ringerf plots geconfronteerd wordt met het mastodontcomplex op de andere oever. Precies dat stuk van de Heulebeek wordt gekenmerkt door een diepe insnijding in het landschap en met glooiende oevers met drassige weiden waarop bonte koetjes hun best doen om niet in het water te sukkelen.

wm11

Voor een verregaand landschapsherstel is het te laat; je zou er het Ring Shoppingcenter moeten voor slopen. Maar enige landschapszorg zou geen kwaad kunnen, bijvoorbeeld door aanplantingen van enkele bosjes. Een compensatie is dat Natuurpunt Kortrijk, vlak naast de mooie Ringerfwijk een natuurgebiedje beheert van zowat 1,5 ha. De grond is een aflopende lange weide van de Iepersestraat tot de Heulebeek. Het is eigendom van het OCMW.

wm15

En nu we het toch over de vallei van de Heulebeek hebben: het zou prachtig zijn mocht het wandelpad op een van de oevers doorgetrokken worden stroomopwaarts voorbij Watermolenplaatse. Komende van Heule kronkelt de beek daar door maagdelijk landschap met uitzicht op bijvoorbeeld Preetjes Molen.

wm16

13:05 Gepost door Marc Lemaitre in Algemeen | Permalink | Commentaren (9) |  Facebook |